දෙසිය වසරක ශාසනික අභිමානය

දකුණු ලක මාතර දිස්ත්‍රික්කයේ, කඹුරුපිටිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් රමණීය භූමි භාගයක පිහිටි සබරලේ ශ්‍රී නිවාසාරාම පුරාණ මහා විහාරය යනු වසර දෙසියයකට අධික ප්‍රෞඪ ඉතිහාසයක් ඇති පූජනීය පින්බිමකි. ඉහළ විටියල උතුර ග්‍රාමයේ කෙත් යායක් අසල පිහිටි මෙම විහාරස්ථානය සිවැල්ගම, ඉහළ විටියල දකුණ, ඉහළ විටියල නැගෙනහිර සහ කරගොඩ උයන්ගොඩ යන ග්‍රාම නිලධාරී වසම් මධ්‍යයේ පිහිටා තිබීම විශේෂත්වයකි.

ඓතිහාසික ආරම්භය (ක්‍රි.ව. 1815)

මෙම විහාරස්ථානයේ ආරම්භය ක්‍රි.ව. 1815 දක්වා ඈතට දිව යයි. විහාර මන්දිරයේ ප්‍රධාන දොරටුවට ඉහළින් "1815.04.06" ලෙස දිනය සටහන්ව තිබීමෙන් එහි ඓතිහාසිකත්වය පුරාවිද්‍යාත්මකව සනාථ වේ. ක්‍රි.ව. 2015 අප්‍රේල් 06 වන දිනට මෙම විහාරස්ථානයට වසර 200ක් සපිරුණි. විහාරස්ථානයේ නිර්මාතෘවරයාණන් වන්නේ අතුරලියේ ශ්‍රී සුමංගලාභිධාන නායක හිමිපාණන් වහන්සේය. එවකට ලංකාවේ ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුකාරවරයෙකු වූ ශ්‍රීමත් කොලින් කැම්බල් (Sir Colin Campbell) විසින් ක්‍රි.ව. 1845 දී මාතර පළාතේ සංඝනායක පදවිය උන්වහන්සේට පිරිනමන ලදී. මෙය ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවයේම ගැටලු විසඳීමට බලය ඇති 'අධිකරණ නායක' පදවියක් වූ අතර, ඊට අදාළ සන්නස් පත්‍රය සිංහල සහ ඉංග්‍රීසි භාෂා දෙකෙන්ම ලියා කොළඹ රජවාසලේදී පිරිනමා ඇත. මෙම සන්නස් පත්‍රය අදටත් විහාරස්ථානයේ සුරක්ෂිතව පවතී.

අතුරලියේ සංඝ පරම්පරාව හා විකාශනය

මෙම විහාරස්ථානය කේන්ද්‍ර කරගනිමින් බිහිවූ සංඝ පරම්පරාව මෙරට ශාසනික ඉතිහාසයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයකි.

• මූලාරම්භය: 18 වන සියවසේදී වැලිවිට අසරණ සරණ සරණංකර සංඝරාජ හිමියන් විසින් උපසම්පදාව පුනර්ජීවනය කළ අවස්ථාවේ, දකුණු ලක ශාසනික ප්‍රබෝධය ඇති කිරීමට මූලික වූයේ වේහැල්ලේ ධම්මදින්න සහ වගෙගොඩ ධම්මපාල යන හිමිවරුන්ය.
• පරම්පරාවේ ව්‍යාප්තිය: වේහැල්ලේ සංඝ පරම්පරාවෙන් පැවත එන අතුරලියේ සිද්ධාර්ථ හිමි සහ වැලිහිඳ සිද්ධාර්ථ හිමි යන හිමිවරුන්ගේ ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස අතුරලියේ ශ්‍රී සුමංගල නායක හිමියන් මෙම විහාරස්ථානය පදනම් කරගෙන විශාල ශිෂ්‍ය පරම්පරාවක් බිහි කළහ.
• වත්මන් තත්ත්වය: අතුරලියේ සංඝ පරම්පරාවට අයත් විහාරස්ථාන 15ක් පමණ ඇති අතර, එහි වැඩවසන සංඝයා වහන්සේලා සංඛ්‍යාව 60කට අධිකය. මොවුන් දේශීය මෙන්ම විදේශීය ධර්මදූත සේවාවන්හි ද නියැලී සිටිති.

විහාරස්ථානයේ කලාත්මක හා වාස්තු විද්‍යාත්මක වටිනාකම

සබරලේ ශ්‍රී නිවාසාරාමය මහනුවර යුගයේ සහ පසුකාලීන කලා ශිල්පයන්ගෙන් පොහොසත් ස්ථානයකි.

• විහාර මන්දිරය: මෙය ප්‍රධාන කොටස් දෙකකින් යුක්තය; එනම් ඇතුළත පිළිම ගෙය සහ පිටත විහාර මන්දිරය වශයෙනි. පිළිම ගෙයට ඇතුළුවන ස්ථානයේ අලංකාර මකර තොරණක් දක්නට ලැබෙන අතර, ප්‍රධාන බුද්ධ ප්‍රතිමා වහන්සේට අමතරව පසෙකින් ප්‍රතිමා වහන්සේලා දෙනමක් ද වැඩ සිටිති.
• පරම්පරාවේ ව්‍යාප්තිය: වේහැල්ලේ සංඝ පරම්පරාවෙන් පැවත එන අතුරලියේ සිද්ධාර්ථ හිමි සහ වැලිහිඳ සිද්ධාර්ථ හිමි යන හිමිවරුන්ගේ ශිෂ්‍යයෙකු වූ අතුරලියේ ශ්‍රී සුමංගල නායක හිමියන් මෙම විහාරස්ථානය පදනම් කරගෙන විශාල ශිෂ්‍ය පරම්පරාවක් බිහි කළහ.
• සිතුවම් කලාව: බිත්තිවල ඇති සිතුවම් මහනුවර යුගයේ ලක්ෂණ මෙන්ම ප්‍රකට චිත්‍ර ශිල්පී සෝලියස් මෙන්ඩිස්ගේ ශෛලිය ද පෙන්නුම් කරයි. පිටත බිත්තිවල සුවිසි විවරණය ඉතා අලංකාර ලෙස මූර්තිමත් කර ඇත.
• දුර්ලභ යක්ෂ රූප: විහාර මන්දිරයේ අභ්‍යන්තර බිත්තිවල සිවවඩුක, පුව්වඩුක, හෝර සහ අහෝර යන නමින් හඳුන්වන විශාල ප්‍රමාණයේ යක්ෂ රූප 04ක් දක්නට ලැබේ. මේවා ඉතා දුර්ලභ ගණයේ චිත්‍ර බව පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව සනාථ කර ඇත.
• දේවාල: විහාර මන්දිරය තුළම අභ්‍යන්තරව ඉදිකළ විෂ්ණු හා කතරගම දේවාල දෙකක් පවතී.
• පැරණි සංඝාවාසය: ක්‍රි.ව. 1861 වර්ෂයේදී ඉදිකරන ලද පැරණි සංඝාවාස ගොඩනැගිල්ලක් පවතින අතර, එහි පාදමෙහි "1861 පි." ලෙස සටහන් කර ඇත.

පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකම සහ සීමාමාලකය

විහාරස්ථානයේ ඇති සීමාමාලකය (පෝය ගෙය) එහි පවතින ඓතිහාසික වටිනාකම නිසාම පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථානයක් ලෙස නම් කර ඇත. මෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ විනය කර්ම සිදු කරනු ලබයි. එසේම විහාර මන්දිරයට වම් පසින් පිහිටි පෞරාණික බෝධීන් වහන්සේ ද විහාරස්ථානයේ පෞරාණික බව විදහා දක්වයි.

අධ්‍යාපනික සහ සමාජයීය මෙහෙවර

විහාරස්ථානය ආරම්භයේ සිටම ප්‍රදේශයේ අධ්‍යාපන කටයුතු සඳහා විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කර ඇත.

• අතීතයේ මෙහි කාර්මික පුහුණු පාසලක් පවත්වාගෙන ගොස් ඇති අතර පිරිවෙනක් ද ක්‍රියාත්මක වී ඇත.
• වත්මන් විහාරාධිපති පූජ්‍ය විටියල මහින්ද හිමියන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ ශ්‍රී ගුණරතන දහම් පාසල ක්‍රියාත්මක වන අතර, එය ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ දහම් පිපාසය සංසිඳුවන කේන්ද්‍රස්ථානයකි.
• විහාරස්ථානයට අනුබද්ධව "ඉහළ විටියල ශ්‍රී ගුණරතන කනිෂ්ඨ විද්‍යාලය" ආරම්භ කිරීමට ද පසුගිය නායක හිමිවරුන් කැපවී කටයුතු කර ඇත.

නූතන සංවර්ධනය සහ ඉදිකිරීම්

විහාරස්ථානය වර්තමානයේදී අංගසම්පූර්ණ පින්බිමක් බවට පත්වෙමින් පවතී.

• වත්මන් විහාරාධිපති: පූජ්‍ය විටියල මහින්ද හිමිපාණන් වහන්සේ විහාරාධිපතිත්වය දරන අතර පූජ්‍ය රන්සෑගොඩ පුඤ්ඤාණන්ද,පූජ්‍ය පොළොන්නරුවේ පේමානන්ද,පූජ්‍ය විටියල චන්දානන්ද යන සාමණේර හිමියන් වහන්සේලා විහාරස්ථානයේ වැඩ වාසය කරති.
• වර්තමාන විහාරාංග: වර්තමානය වන විට විහාරස්ථානය චෛත්‍යය, ධාතු මන්දිරය, ධර්ම ශාලාව, වාහල්කඩ සහ දාන ශාලාව වැනි බොහෝ අංගයන්ගෙන් සමන්විතය.
• ධාතු මන්දිරය හා වාහල්කඩ: 2600 ශ්‍රී සම්බුද්ධ ජයන්තිය නිමිත්තෙන් අතිරමණීය ධාතු මන්දිරයක් ඉදිකළ අතර, 2009 වර්ෂයේදී ප්‍රවේශ මග අසල විශාල වාහල්කඩක් ඉදිකරන ලදී.
• චෛත්‍ය රාජයාණන්: 1985 වර්ෂයේදී චෛත්‍යයේ වැඩ ආරම්භ කර, 2004.11.18 දින කොත් පළඳවා සම්පූර්ණ කරන ලදී.

සබරලේ ශ්‍රී නිවාසාරාම පුරාණ මහා විහාරය කේන්ද්‍ර කරගනිමින් බිහිවූ අතුරලියේ සංඝ පරම්පරාව

ශ්‍රී ලාංකේය බුදුසමය යළි පුබුදුවාලීමට මූලික වූ ශ්‍යාමෝපාලි මහා නිකායේ අභිමානවත් පුරුකකි. මෙම සංඝ පරම්පරාවේ මූලාරම්භය 18 වන සියවසේදී මෙරට උපසම්පදා විනය කර්මය යළි ස්ථාපනය කළ වැලිවිට අසරණ සරණ සරණංකර සංඝරාජ හිමිපාණන් වහන්සේ දක්වා දිව යයි.සංඝරාජ හිමියන්ගෙන් උපසම්පදාව ලබා දකුණු ලක ශාසනික ප්‍රබෝධය ඇති කිරීමට කැපවූ මහා යතිවරයාණන් වහන්සේලා අතර වේහැල්ලේ ධම්මදින්න හිමි සහ වගෙගොඩ ධම්මපාල හිමි ප්‍රමුඛස්ථානයක් ගත්හ. එම වේහැල්ලේ සංඝ පරම්පරාවෙන් පැවත ආ අතුරලියේ සිද්ධාර්ථ හිමි සහ වැලිහිඳ සිද්ධාර්ථ හිමි යන හිමිවරුන්ගේ සෙවණේ හැදී වැඩුණු අතුරලියේ ශ්‍රී සුමංගලාභිධාන නායක හිමිපාණන් වහන්සේ මෙම සබරල ශ්‍රී නිවාසාරාමයේ නිර්මාතෘවරයාණෝ වූහ.

ක්‍රි.ව. 1845 දී එවකට ලංකාවේ ඉංග්‍රීසි ආණ්ඩුකාරවරයා වූ ශ්‍රීමත් කොලින් කැම්බල් (Sir Colin Campbell) විසින් අතුරලියේ ශ්‍රී සුමංගල හිමියන් වෙත "මාතර සහ හම්බන්තොට දෙපළාතේ ප්‍රධාන සංඝනායක" පදවිය පිරිනමන ලදී. මෙය හුදු ගෞරව නාමයක් නොව, ප්‍රදේශයේ ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවයේම විනය හා අධිකරණමය කටයුතු පිරික්සීමට බලය පැවරුණු 'අධිකරණ නායක' තනතුරක් විය. මේ සඳහා රජය විසින් නිකුත් කරන ලද සන්නස් පත්‍රය අදටත් විහාරස්ථානයේ පවතින සජීවී සාක්ෂියකි.

​උන්වහන්සේගෙන් පසුව මෙම සංඝ පරම්පරාව ශක්තිමත් කරමින් මලිගස්පේ සුගුණ හිමි, මාලිම්බඩ ශ්‍රී බේමානන්ද හිමි සහ පිටකටුවන දීපානන්ද හිමි වැනි ගෞරවනීය යතිවරයාණන් වහන්සේලා විහාරස්ථානයේ දියුණුවට මෙන්ම ප්‍රදේශයේ අධ්‍යාපනය නගාසිටුවීමටත් අපිරිමිත සේවයක් ඉටු කළහ. විශේෂයෙන්ම පිටකටුවන දීපානන්ද හිමියන්ගේ යුගයේදී ප්‍රදේශයේ දරුවන්ගේ අධ්‍යාපනය උදෙසා විහාරස්ථානය කේන්ද්‍ර කරගනිමින් පාසල් හා දහම් පාසල් ආරම්භ විය. ​අද වන විට මෙම අතුරලියේ සංඝ පරම්පරාවට අයත් විහාරස්ථාන 15ක් පමණ දිවයින පුරා ව්‍යාප්තව පවතින අතර, භික්ෂූන් වහන්සේලා 60කට අධික පිරිසක් මෙම පරම්පරාව නියෝජනය කරති. වත්මන් විහාරාධිපති ශාස්ත්‍රපති පූජ්‍ය විටියල මහින්ද හිමිපාණන් වහන්සේගේ මඟපෙන්වීම යටතේ, සබරල ශ්‍රී නිවාසාරාමය දේශීය හා විදේශීය ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතු මෙන්ම සමාජ සේවා කටයුතු රැසක් සිදුකරන ප්‍රමුඛතම පූජනීය මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස වැජඹෙයි.

වත්මන් විහාරාධිපතිත්වය සහ නූතන ශාසනික මෙහෙවර

සබරලේ ශ්‍රී නිවාසාරාම පුරාණ මහා විහාරයේ දෙසිය වසරක අභිමානවත් උරුමය වර්තමානයට දායාද කරමින්, විහාරස්ථානයේ වත්මන් විහාරාධිපති ධුරය හොබවනු ලබන්නේ පූජ්‍ය විටියල මහින්ද හිමිපාණන් වහන්සේ විසිනි.

​නූතන නායකත්වය: පූජ්‍ය විටියල මහින්ද හිමි

​අතීතයේ සිට පැවත ආ අතුරලියේ මහා සංඝ පරම්පරාවේ ගෞරවනීය උරුමය ඉදිරියට ගෙන යමින්, විටියල මහින්ද නායක හිමිපාණන් වහන්සේ විහාරස්ථානයේ ආධ්‍යාත්මික මෙන්ම භෞතික සංවර්ධනය උදෙසා අපරිමිත සේවයක් ඉටු කරති. උන්වහන්සේගේ නායකත්වය යටතේ විහාරස්ථානය වර්තමානයේදී ප්‍රදේශයේ ප්‍රධානතම ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් ලෙසත්, ශාසනික පුනර්ජීවනයක් ඇති කරන තක්සලාවක් ලෙසත් ජනප්‍රසාදයට පත්ව ඇත.

​​වත්මන් විහාරස්ථ පරිසරය සහ දියුණුව

විටියල මහින්ද හිමියන්ගේ මඟපෙන්වීම යටතේ වර්තමානයේ විහාරස්ථානයේ සිදුවී ඇති විශේෂිත දියුණුව මෙසේය:

• ඓතිහාසික උරුමය සුරැකීම: 1815 වර්ෂයේ සිට පැවත එන පැරණි විහාර මන්දිරය, සුවිසි විවරණ සිතුවම් සහ පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමකින් යුතු සීමාමාලකය විනාශ වීමට නොදී මතු පරපුර උදෙසා සුරක්ෂිතව තබා ගැනීමට උන්වහන්සේ විශේෂ අවධානයක් යොමු කර ඇත.
• ​භෞතික සම්පත් සංවර්ධනය: මෑතකදී නිම කරන ලද චෛත්‍ය රාජයාණන්, අලංකාර ධාතු මන්දිරය සහ විහාරස්ථානයේ අනෙකුත් ගොඩනැගිලි නිරන්තර ප්‍රතිසංස්කරණයට ලක් කරමින් සැදැහැවතුන්ට වන්දනාමාන කිරීමට සුදුසු ශාන්ත පරිසරයක් නිර්මාණය කර තිබේ.
• ​දහම් අධ්‍යාපනය: විහාරස්ථානයට අනුබද්ධ ශ්‍රී ගුණරතන දහම් පාසල හරහා ප්‍රදේශයේ දරු දැරියන්ට දහම් දැනුම ලබා දීමත්, ඔවුන්ව යහපත් පුරවැසියන් ලෙස සමාජයට දායාද කිරීමත් වර්තමානයේදී ඉතා ක්‍රමවත්ව සිදු කෙරේ.

​සමාජයීය සහ ශාසනික සේවාව

​විටියල මහින්ද හිමියන් විහාරාධිපතිත්වය දරන වර්තමාන යුගයේදී, විහාරස්ථානය සහ ගම අතර සබැඳියාව ඉතා ශක්තිමත් වී ඇත. සිවැල්ගම, ඉහළ විටියල සහ කරගොඩ උයන්ගොඩ යන ප්‍රදේශවල බැතිමතුන්ගේ සුභසාධනය වෙනුවෙන් විවිධ ආගමික වැඩසටහන්, ශ්‍රමදාන සහ සමාජ සේවා කටයුතු උන්වහන්සේගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නිරන්තරයෙන් සංවිධානය වේ.

​​දේශීය භික්ෂු පරම්පරාව ශක්තිමත් කිරීමට අමතරව, විදේශීය රටවල ද බුදුදහම ප්‍රචාරය කිරීමට අවශ්‍ය මඟපෙන්වීම මෙම පින්බිමෙන් වර්තමානයේදීත් නොකඩවා ලැබීම සුවිශේෂී කරුණකි.